Tag Archives: વિચાર

“ભણના” તો અંગ્રેજીમેં જ ચાહીએ?


એક જોક હતી..

એકવાર એક ઉંદરડી એના બચ્ચા સાથે ક્યાંક જતી હતી. અચાનક એક બિલાડી પાછળ દોડી. ઉંદરડીએ તરત કૂતરા જેવો અવાજ કાઢ્યો, એ સાંભળીને બિલાડી નાસી ગઈ. ઉંદરડીએ તેના આશ્ચર્યચકિત બચ્ચાને કહ્યું. “બેટા, આ છે ‘સેકન્ડ લેંગ્વેજ’ શીખવાનો ફાયદો.”

વાત સાચી છે. પણ એ બીજી ભાષા બીજી રહેવી જોઈએ. જો ઉંદરડી એની પોતાની ભાષા ભૂલી જશે તો એ નહિ ઉંદર રહે કે નહિ બિલાડી બને. આજકાલ અંગ્રેજી ભાષાના ગુણગાન ગાવાનો ‘મેનિયા’ ફેલાયેલો છે. અંગ્રેજી હવે અનિવાર્ય બની રહી છે તેની પણ ના નથી. પણ શું એના માટે શિક્ષણ અંગ્રેજીમાં હોવું ફરજીયાત છે?

મને તો એવું નથી લાગતું. હું પોતે ભાવનગરની શ્રી દક્ષિણામૂર્તિ વિનયમંદિરમાં સંપૂર્ણ ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણ્યો છું અને મને અંગ્રેજીમાં વ્યવહારની જરૂર પડે ત્યારે જરાય મુશ્કેલી પડતી નથી. શિક્ષણ માતૃભાષામાં હોય તેથી બીજી ભાષા અઘરી નહિ, સહેલી બને છે. કારણકે ભાષામાં વ્યક્ત કરવા માટે વિચારો હોવા જરૂરી છે. અન્ય ભાષામાં અસરકારક વ્યવહારો માટે વિચારો પણ તે જ ભાષામાં આવવા જોઈએ. હંમેશા જોઈ શકાશે કે અંગ્રેજી બોલનાર વ્યક્તિ જો અંગ્રેજીમાં જ વિચારે તો જ એની ભાષા અને શબ્દપસંદગી યોગ્ય અને અસરકારક બને. ગુજરાતીમાં વિચારે અને અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કરીને એ વિચારોને વ્યક્ત કરે તે વ્યક્તિ ક્યારેય અંગ્રેજીમાં અસરકારક સંભાષણ નહિ કરી શકે. અને મુશ્કેલીઓ ત્યાંથી જ શરૂ થાય છે. બાળક (કોઈપણ હોય, ગુજરાતી કે અન્ય) હંમેશા પોતાની ભાષામાં જ વિચારવાનું શરૂ કરે છે, કારણ કે તેની આસપાસ વાતાવરણ એ જ પ્રકારનું હોય છે. ઘરમાં અને આસપાસ બધે એને ગુજરાતી સાંભળવા મળે ત્યારે તેનું શબ્દભંડોળ અને વિચારો બન્ને “ગુજરાતીમાં” વિકસે છે. પછી જ્યારે તેને ગુજરાતીમાં નહિ પણ અંગ્રેજીમાં અભિવ્યક્તિ માટે જ પ્રોત્સાહન અપાય ત્યારે એ “ભાષાંતર” કરે છે અને એ વિચિત્ર બને છે. આજકાલમાં માતા-પિતા બાળકને અંગ્રેજી જ શીખવવાનો આગ્રહ રાખે અને પછી જ્યારે લારીવાળા પાસેથી ફળ ખરીદવાના હોય, ત્યારે એ બાળક કહેશે, “મમ્મી, મને ટુ બનાના જોઈએ છે.”  નહિ એ બાળક ગુજરાતી રહે, નહિ એ અંગ્રેજીભાષી બની શકે. બહેતર એ છે કે એને પહેલા ગુજરાતીમાં જ સ્વાભાવિક રીતે વિકસવા દો અને પછી તેને પોતાની ભાષાના માધ્યમથી અન્ય ભાષાઓ શીખવા અને માણવા દો. નહિ તો આવા અધકચરું ગુજરાતી-અંગ્રેજી ભણેલા બાળકોની હાલત શું થાય એ મને આજે જ જોવા મળ્યું. મારા સાયબરકાફેમાં હું કોલેજના વિદ્યાર્થીઓના પ્રોજેક્ટ-રિપોર્ટ્સ ટાઈપ કરી આપવાનું ‘જોબવર્ક’ પણ કરું છું. આજે જ અંગ્રેજી માધ્યમમાં  માસ્ટર્સ ડીગ્રી કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓનો એક રિપોર્ટ મારે બનાવી આપવાનો હતો તેમાં નીચેના નમૂના વાંચવા મળ્યા.

“There is a ‘sivan class’ running by this organization to empower women so they can stand on her own legs.”

“We aware about which type of hurdles have to face in this type of project.”

“During these days we such realized that how important roll of NGO in a society.”

આ બધા નમૂનામાં સ્પેલીંગ પણ જેમના તેમ રહેવા દીધા છે. સ્પષ્ટ છે કે તેઓ ગુજરાતીમાં વિચારે છે અને અંગ્રેજીમાં ફેરવે છે. ગુજરાતી દ્વારા અંગ્રેજી શીખ્યા નથી, એટલે શબ્દોનું જ્ઞાન નથી. અંગ્રેજી તેમની સ્વાભાવિક ભાષા નથી, એટલે વ્યાકરણ કે જોડણી અંગે ખાસ કંઈ જાણતા નથી. તો આવા લોકો શું બને છે અંતે? “ધોબીના..?”

ફરીવાર, અંગ્રેજી જરૂરી છે, પણ માતૃભાષા સ્વાભાવિક છે એટલે એને તરછોડ્યે ચાલશે નહિ. શિક્ષણ માતૃભાષામાં હશે તો જ એ માત્ર ગોખણીયું ન બની રહેતા સ્વાભાવિક અને સમજણભર્યું બનશે. બધી વાતમાં વિદેશોથી અંજાયેલા આપણા લોકો એ કેમ નથી જોતા કે કેટલાયે વિદેશી મહાનુભાવો આપણે ત્યાં પધારે છે ત્યારે પોતાની ભાષામાં જ બોલતા હોય છે અને દુભાષીયાની મદદથી જ વાતચીત કરે છે? એમાં એમને શરમાવા જેવું કંઈ નથી લાગતું તો આપણને આપણી ભાષાની શરમ શા માટે લાગે છે?
અંગ્રેજી શીખીએ જરૂર. પણ ભણવાનું આપણી ભાષામાં રાખીએ એ જ સારું.

Advertisements

મને આ કહેવું નથી ગમતું, પણ…


મને આ કહેવું નથી ગમતું, પણ ઘણા વાક્યો એવા હોય છે, જે એના દેખીતા અર્થ કરતાં કંઈક જૂદું જ સૂચવતા હોય છે.

“મને આ કહેવું નથી ગમતું, પણ…” એ એમાંનું જ એક વાક્ય છે. આવા ઘણા વાક્યો આપણે સાંભળીએ છીએ. જેમ કે, “હું નાસ્તિક નથી પણ..” આ વાક્ય મોટાભાગે ઈશ્વરનો વિરોધ કરનાર બોલે છે. “તમારી વાત સાવ સાચી છે પણ..” એ વાક્ય અસહમતી ની શરૂઆત કરવા જ વપરાતું હોય છે. આવા તો અનેક ઉદાહરણો મળે જેમાં વાક્યની શરૂઆત જે રીતે થાય તે કરતા જૂદું જ કરવાનો ઉદ્દેશ્ય હોય. એક રીતે જોઈએ તો આ “પણ” વાળા વાક્યો ખોટું બોલનાર વ્યક્તિને ઓળખાવી દે છે.

આવા વાક્યોનો હેતુ મોટાભાગે તેઓ જે કરવાના હોય છે તે પછી તેમના પર આવનારા આરોપોમાંથી બચવા માટેનો હોય છે. તમે તેમના પર ખોટું બોલવાનો કે અન્ય કોઈ આરોપ મૂકો તે પહેલા તેઓ પોતાના બચાવની ભૂમિકા (આરોપથી ઈન્કાર) રજૂ કરી દે છે.

જ્યારે તેઓ કહે કે, “ખોટું ન લગાડશો, પણ..” ત્યારે માનજો કે આવનારી વાત તમને ખૂંચે તેવી જ હશે. જ્યારે “મારે શું લાગેવળગે? પણ…” સાંભળો ત્યારે જાણજો કે એ વાતથી એમને ફરક પડતો જ હશે-અને તે પણ ઘણો.

આવું લોકો શા માટે કરે છે? દેખીતું એક કારણ તો ઉપર કહ્યું તેમ સ્વ-બચાવનું છે. તેમાં એવી આશા રહેલી છે કે પહેલેથી એવું કહેવાથી સાંભળનાર વ્યક્તિ પોતાના ઉપર (મૂકવો જોઈએ તેવો) આરોપ નહિ મૂકે. પણ એથીય વધુ તો આમાં જાતને છેતરવાનો પ્રયત્ન પણ રહેલો હોય છે. દરેક માનવી એમ માનવા ઈચ્છે છે કે પોતે ખોટા કે અવિવેકી કે અનિચ્છનીય વર્તન કરનારા નથી જ. એ પોતાના જ ગળે ઉતારવા માટે થઈને વ્યક્તિ આવું ખોટું બોલે છે.

કોઈને ખરાબ લાગે તેવું હું નથી કહેવા માગતો પણ આવા લોકો પોતાની જાત આગળ સારા દેખાવા, પોતાને જ છેતરતા હોય છે.

[નોંધ – આમ તો મને ક્યાંય થી કોપી કરવી નથી ગમતી, પણ ઘણા વખત પહેલા વાંચેલું આ લખાણ મારી ડાયરીમાંથી મળ્યું એટલે અહીં વહેંચ્યા વગર નથી રહી શક્તો. :)]

મૃત્યુ વિષે બાળકો શું કહે છે?


મૃત્યુ એ એક એવો વિષય છે કે જેના વિષે ભાગ્યે જ કોઈ વિચાર્યા કે વાત કર્યા વગર રહી શકે. કોઈએ નાના બાળકોને મૃત્યુ વિષે તેઓ શું વિચારે છે તે પૂછ્યું. જૂઓ ત્રણ-ચાર જવાબો…

  • જ્યારે આપણે મૃત્યુ પામીએ ત્યારે આપણો આત્મા સ્વર્ગમાં જાય છે, પણ શરીર ત્યાં નથી જઈ શક્તું કારણ કે ત્યાં પહેલેથી ખૂબ ગીર્દી છે.

  • માત્ર સારા માણસો જ સ્વર્ગમાં જાય છે. બાકીના બધા જ્યાં જાય છે ત્યાં ખૂબ ગરમી હોય છે – કચ્છના રણ જેવી.

  • કદાચ હું પણ મૃત્યુ પામીશ. પણ એવું મારા જન્મદિવસે ન બને તો સારું, કારણ કે કોઈનું મૃત્યુ થાય ત્યારે કશું જ ઉજવવાની મજા આવતી નથી.

  • સ્વર્ગમાં તમારે હોમવર્ક કરવું પડતું નથી-સિવાય કે તમારી ટીચર પણ ત્યાં જ હોય.

મિત્રતા, શત્રુતા અને બોધ


શિયાળાની કડકડતી ઠંડી ચાલી રહી હતી. બર્ફીલો પવન સૂસવાટા મારી રહ્યો હતો. પશુ પંખીઓ પોતપોતાના સ્થાને લપાઈ ગયા હતા. એવા વખતે એક પંખી ડાળે ડાળે ઉડી રહ્યું હતું. અંતે તેને પણ કાતિલ ઠંડી લાગી ગઈ અને તે બેભાન થઈને પડી ગયું.

એવામાં એક ગાય ત્યાંથી નીકળી. બેહોશ પંખીને જોઈને તેણે પંખીની ઉપર છાણ કર્યું. પંખી આખું છાણમાં દટાઈ ગયું. પણ છાણની ગરમીથી થોડીવારે તેને હૂંફ વળી અને તે ભાનમાં આવ્યું અને તે ગીતો ગાવા લાગ્યું. આ ગીત રસ્તે જતી એક બિલાડીએ સાંભળ્યું અને તેણે છાણ ખસેડીને પંખીને બહાર કાઢ્યું અને તેને ખાઈ ગઈ.

બોધ

  1. જ્યારે વખત પ્રતિકુળ હોય, ત્યારે આડેધડ ન રખડો.
  2. જે તમારા પર ગંદકી નાખે તે તમારો શત્રુ જ હોય તેવું નથી.
  3. જે તમને ગંદકીમાંથી બહાર આવવામાં મદદ કરે તે તમારો મિત્ર જ હોય તેવું પણ નથી.

    અને સૌથી મોટી વાત..

  4. જ્યારે તમે ગંદકીમાં ફસાયા હો (તમારો વખત ખરાબ હોય) ત્યારે મોઢું બંધ રાખો.

ક્રિકેટરો અને નેતાઓ – દેશ બડા ના ખેલ, પૈસોં સે હૈ મેલ


આમ તો હું રોજ મારા બ્લોગ પર એક કે બે જ પોસ્ટ મૂકું છું. પણ આજે છાપું જોયું અને એવા એવા સમાચારો જોયા કે રહેવાયું નહિ.

  1. ક્રિકેટરોના કોન્ટ્રાક્ટની રકમ વધારાઈને એક કરોડ કરાઈ.
  2. કર્ણાટકના મુખ્યપ્રધાન યેદીયુરપ્પાના વિરોધીઓએ શત્રુનાશની વિધી કરાવી ગધેડાનો બલિ ચડાવ્યો. (ને મુખ્યમંત્રીએ પોતાના રક્ષણ માટે વિધિ કરાવી.)
  3. સીપીએમના 44 કાર્યકરોને તૃણમુળ કોંગ્રેસના 11 કાર્યકરોની હત્યા માટે કસૂરવાર ગણીને કોર્ટે આજીવન કેદની સજા કરી.

આપણા દેશમાં ક્રિકેટ ધર્મની જેમ જ પૂજાય છે, અને એમાં કશું ખોટું ન ગણાત-જો ખરેખરયોગ્ય હોત તો. પરંતુ પ્રશ્ન એ થાય છે કે ક્રિકેટરો આટલા માન પામવા અને પૂજ્ય ગણાવા યોગ્ય છે ખરા? ગ્રેડ “એ” નાં ક્રિકેટરોને તેઓ એકપણ મેચ રમે કે ન રમે, વર્ષે એક કરોડ રૂપિયા આપવામાં આવશે. ગ્રેડ “બી”ને ૬૦ લાખ તથા “સી”ને ૨૫ લાખ અપાશે. અને બદલામાં તેઓ મહેનત કેટલી કરશે? રામ જાણે. આપણા આ “પૂજ્ય” ક્રિકેટરો ક્યારેય એ વિચારતા હશે ખરા કે આટલી કમાણી અને નામના નાં બદલામાં તેઓની પોતાની ફરજ શી છે? મોટાભાગના ક્રિકેટરો પોતાની ફીટનેસ માટે બેદરકાર રહે છે. કારણ સ્પષ્ટ છે. એકાદ મેચમાં પણ સારું પ્રદર્શન તેમને લાંબા વખત સુધી ટીમમાં રાખશે. અને કદાચ ન રમવા મળે તોય શું? પૈસા તો મળે જ છે. બોર્ડ આપે છે તે ઉપરાંત જાહેરાતોના contracts પણ છે. થાકનું કારણ આગળ કરીને દેશની ટીમમાંથી રમવાનો ઇનકાર કરનાર ક્રિકેટરો આઇપીએલ રમવા તૈયાર થઇ જશે. દેશ જાય ભાડમાં – સબસે બડા રૂપૈયા. દેશની સમગ્ર પ્રજા ભલેને લાખ આશાઓ રાખીને બેસે!

હવે વાત રાજકારણીઓ ની. દેશને “ઉજ્જવળ ભવિષ્ય” તરફ દોરી જનાર નેતાઓ પોતે કેવા અંધકારમાં સબડે છે તેનો દાખલો એ આ શત્રુનાશની વિધિ. પાછા વિરોધીઓ જ નહિ, મુખ્યમંત્રી પોતે પણ વિરોધીઓની “મેલી વિદ્યા”થી બચવા માટે મંત્ર તંત્રનો આશરો લે છે. આ લોકો દેશનું શું કરશે? વિરોધ પક્ષની વિચારધારા નો વિરોધ વ્યાજબી, પણ તેમના “નાશ”નાં પ્રયત્ન? અને એને માટે વિધિવિધાન અને અંધશ્રદ્ધાનો સહારો? “વિરોધી” અને “શત્રુ” એ બે જુદા શબ્દો છે એ પણ આ લોકોને યાદ નથી રહેતું. ઉપરાંત આવા મંત્ર તંત્ર કરીને દેશની પ્રજા ને તેઓ શું સંદેશ આપે છે? ચાલો ૧૭મી સદીમાં? હમણાં શરદ યાદવે જાહેર કર્યું કે રાહુલ ગાંધીને ગંગા નદીમાં ફેકી દેવા જોઈએ. ને સોનિયાજી નરેન્દ્ર મોદીને “મોત ના સોદાગર”  કહી ચુક્યા છે. ગધેડા ના બલિ ચડાવનાર આ નેતાઓ પોતે જ ગધેડા જેવા ભાસે છે. અફઝલ ગુરુ અને અજમલ કસાબની શાહી આવભગત કરનારાઓ સોહરાબ નાં “એનકાઉન્ટર” માટે આંસુ વહાવે છે. કોમનવેલ્થ ગેઈમ્સમાં કરોડો રૂપિયા ખાઈ જનારા આ ચારાખોરો દેશની આબરુને જોખમમાં મુકતા નથી અચકાતા. પોતાનું ભલું કરવું એ માનવ સહજ વૃત્તિ છે પણ એ માટે દેશ અને દેશના લોકોના હિતને પણ વેચી નાખવા તૈયાર થઇ જવું એ અધમતા છે. અરે દેશના સંરક્ષણ ની વાત હોય કે શહીદો ના કોફીનોની ખરીદી કે ઇવન શહીદોની વિધવાઓ માટે ના રહેણાંક હોય, આ લોકો પોતાના રોટલા શેક્યા વિના નહિ રહે.
રાજકારણીઓ ના વરવા સ્વરૂપનો એક વધુ દાખલો તે સીપીએમના કાર્યકરોને ખૂનના ગુના સબબ થયેલી સજા છે. ને રાજકારણીઓના લોહીથી રંગાયેલા હાથનું એ માત્ર એક જ ઉદાહરણ નથી. ને વધુ આઘાતની વાત તો એ કે આ કાર્યકરોના નેતાઓ લાજવા ને બદલે ગાજતા હતા. એકબીજા ને પ્રોત્સાહિત કરતા હતા ને કહેતા હતા કે આપણે જલ્દી જ છૂટી જઈશું.
જૂની પેઢીના લોકોનો બળાપો કે “અમારા વખતમાં સાવ આવું નહોતું” એ ક્યારેક વ્યાજબી લાગે છે. આપણા ભૂતકાળ કરતા વર્તમાન બગડે છે ને ભવિષ્ય નું તો શું થશે શી ખબર? યાદ આવે છે બે દાખલા:

  • આપણા ભૂતપૂર્વ ક્રિકેટર વિનૂ માંકડને એક ટેસ્ટ રમવાના ૨૫૦ રૂ. મળતા હતા. એક વાર કોઈએ પૂછ્યું કે આ વળતર પુરતું છે? જવાબમાં તેમણે શોકેસમાંથી ટેસ્ટ કેપ કાઢી બતાવી ને કહ્યું કે પૈસા કરતા વધુ મહત્વનું દેશ માટે રમવાનું ગૌરવ મળે છે તે છે.
  • ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં જીત્યા પછી ભાજપના (એ વખતે જનસંઘના) અટલ બિહારી બાજપાયીએ ભરી સંસદમાં કબુલ્યું હતું કે, “ઇસ દેશ કી એક હી નેતા હૈ, વો હૈ ઇન્દિરા ગાંધી.”

આવા લોકોની સાથે આજના ક્રિકેટરો ને નેતાઓને સરખાવો તો જરા.

જો કે વાંક ક્રિકેટરો નો ને નેતાઓ નો નથી. આપણો જ છે- આપણી ટુંકી યાદશક્તિ અને બુઠ્ઠી અક્કલનો છે. કોમનવેલ્થ ગેઈમ્સ માં સારું પરિણામ મળ્યું એટલે હરખાઈને કૌભાંડો ભૂલી જવાના. એક મેચ જીત્યા એટલે જૂની બધી હારને ભૂલી જનારી અને  ક્રિકેટરો ને પૂજનારી પ્રજામાંથી કેટલા જણાં આપણા cwg ગોલ્ડ જીતનારાઓને ઓળખે છે? અરે ગોલ્ડ જીત્યા પછી તેમણે સ્વખર્ચે રીક્ષા કરીને ઘરે જવું પડે પણ પ્રજા ના પેટનું પાણી ન હાલે. કેટલાકને આજે બોફોર્સ કૌભાંડ કે ચારાકાંડ ઇવન યાદ પણ આવે છે? કલમાડીના કકળાટમાં રાજાની રામાયણ ભુલાશે ને પછી કલમાડી ને ભૂલવા બીજું કૈક બહાનું હાજર થઇ જશે. કેટલાય ધારાસભ્યો ને સંસદસભ્યો ગુનાહિત ભૂતકાળ ધરાવે છે. એમાંના કેટલાક ઉપર તો ખૂન અને બળાત્કાર જેવા ગંભીર આરોપો છે. છતાં એ લોકો આ જ પ્રજાના મતો વડે ચુંટાયા કરે છે. ધન્ય છે દેશની પ્રજાને!

આપણે કોઈ દિ’ જાગશું ખરા?

આજનો દિવસ


આપણે કેટલાક દિવસોને શુભ માનીએ છીએ અને સારા કામોની શરૂઆત તે દિવસોએ કરીએ છીએ. તે જ રીતે કેટલાક દિવસો શુભકાર્યોની શરૂઆત માટે અયોગ્ય માનીએ છીએ. પણ આજનો દિવસ વિશેષ છે. આમ તો પંચાંગ એને કદાચ દ્વિત્તિય અમાવસ્યા તરીકે ઓળખશે. પણ અહીં તો પ્રચલિત ભાષામાં આજે છે “ધોકો” – “ખાલી” દિવસ. હું નાનો હતો અને પહેલીવાર આ દિવસ વિષે જાણ્યું ત્યારે કુતુહલથી વડીલોને પૂછ્યું કે ધોકો એટલે શું? જવાબ મળ્યો, “ખાલી દિવસ.” મને થયું એ વળી શું? એ દિવસે કરવાનું શું? તો જવાબ મળ્યો’તો, “કાંઈ નહિ.”

પણ આમ જોઈએ તો એ મહત્વનો દિવસ છે. એ શૂભ નથી, કે અશુભ પણ નથી, કેમકે એ કોઈ તિથી જ નથી. એ શું શીખવે છે? એ શીખવે છે કે દિવસ શુભ – અશુભ નથી, એ તો એને પહેરાવેલા તિથી અને વારના આવરણ પરથી શુભ કે અશુભ કહેવાય છે. એ જ રીતે જીવનના કોઈપણ સંજોગો સારા કે ખરાબ નથી હોતા, આપણી દ્રષ્ટિ અને આપણા મનની પરિસ્થિતી અને અપેક્ષાઓ પ્રમાણે એ આપણને સારા-ખરાબ લાગે છે. એ મને ગળે ઉતરાવ્યું “સારા”એ – મારા ગોલ્ડન રિટ્રીવર શ્વાને. એ ખૂબ તોફાની છે. હમણા બે દિવસ પહેલા એને પ્લોટમાંથી ઘરમાં લઈ જવા હું એને પકડવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો. એણે મને ખૂબ દોડાવ્યો. પકડાય જ નહિ. બૂમો પાડવા છતાં એ ભાગ ભાગ જ કરે. આખરે હું થાકીને, ખિજાઈને ઘરમાં જતો રહ્યો અને મારા પત્નીને કહ્યું, “સારા ખૂબ બગડી ગઈ છે. હું એનાથી થાકી જાઉં છું.” અને આજે સવારે આ બન્યું. હું મોડો જાગીને બહાર નીકળ્યો અને જોયું તો પ્લોટમાં સારા દોડે છે, એની પાછળ પાછળ પુનમ દોડતી હતી. ક્યાંય સુધી એ ચાલ્યા પછી અંતે સારા પકડાણી. અને પુનમે કહ્યું, “આ મીઠડી ખૂબ ચંચળ થઈ ગઈ છે. એને રમવું ખૂબ ગમે છે અને રમતી હોય ત્યારે એટલી તો વ્હાલી લાગે છે!” સારાનું એનું એ જ વર્તન જે મને ત્રાસ લાગે છે એ પુનમને મીઠું લાગે. કારણ મારી અને એની અપેક્ષા જૂદી છે. આવું જ દિવસો વિષે પણ છે. ધોકો આપણને શીખવે છે કે દરેક દિવસને શુભ માનો અને એ શુભ બની જશે. કાંઈ ન માનો ને એ કાંઈ નહિ રહે.

ધોકો તિથી નથી ગણાતો, એટલે કે એ શુક્લપક્ષ કે કૃષ્ણપક્ષ એકેયમાં નથી. એ આપણને તટસ્થ રહેતા શીખવે છે. એ કહે છે કે જગતના ખેલ તો ચાલ્યા કરશે. એને માણવા હોય તો તમારા સ્થળે અચળ રહો અને સુખ-દુખને દૂરથી જૂઓ. એમાં ભળી ન જાઓ. ફરીવાર, સુખ-દુખ મનની પરિસ્થિતી પ્રમાણે આપણે નક્કી કરીએ છીએ. જો મનમાં સુખ હોય તો આપણે મુશ્કેલીઓ કે અભાવમાં પણ ટકી શકીએ છીએ અને મનમાં અસંતોષ હોય તો ગમે તેટલું સુખ પણ ઓછું લાગે છે.

બસ બસ, ઘણું થયું, હું કંઈ ફીલોસોફર કે લેખક નથી. આ તો આજે જે વિચારો આવ્યા તે લખી નાખ્યા. આમ પણ, આ ઉપદેશની વાતો જેટલી લખવી સહેલી છે તેટલી અપનાવવી મારા પોતાના માટે સહેલી નથી એ હું પોતે જ અનુભવી ચૂક્યો છું. કોઈને કંઈ વધારેપડતું ડહાપણ લાગે તો ક્ષમા.

બાકી સૌને નવા વર્ષના “એડવાન્સ” અભિનંદન. આનંદ કરજો અને આવતા રહેજો. પ્રતિભાવો આપતા રહેજો જેથી મારી સારી-ખરાબ વાતો મને દેખાય.
આભાર.

ગઈકાલનો ગુનેગાર – આજનો સદ્-ગૃહસ્થ


જેલ-શબ્દ જ ભયંકર લાગે છે. આપણા ભારતની જેલ તો ઠીક, પોલીસ થી પણ આપણને ડર લાગે છે. અને દુનિયામાં કોઈ દેશમાં જેલ એ સારું સ્થળ તો નથી જ. કોણ માની શકે કે આવી જગ્યા કોઈના માનસ પરિવર્તન માટે પ્રેરણા બની શકે? પણ આ સત્ય છે.

વાત છે, દક્ષિણ આફ્રિકી શહેર જોહેનિસબર્ગ શહેરની એક જેલમાં સજા ભોગવી ચૂકેલા એક કેદીની..જેણે દક્ષિણ આફ્રિકાની ભયંકર સંજોગો માટે બદનામ એવી જેલમાં વર્ષો વિતાવ્યા અને એ જ હાડમારીઓ તેના હ્રદયપરિવર્તનનું કારણ બની. બીબીસી ન્યૂઝના સંવાદદાતાએ લીધેલો એનો ઈન્ટર્વ્યૂ નેટ પર વાંચવામાં આવ્યો એટલે એ પ્રેરણાદાયક કથા “કનકવો”ના વાચકોને ગમશે એમ માની અહીં રજૂ કરું છું.

એ છે, સામી માત્સેબુલા. એ એક પોલીસમેન તરીકે ફરજ બજાવતો હતો અને ત્યારબાદ ગુનાખોરી તરફ વળ્યો. 1993માં એણે કેટલાક અન્યો સાથે મળીને એક સિક્યુરીટી વાન લૂટવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેણે પોતાની પોલીસ-ગાડીથી એ વાનને અટકાવી અને તેના સાથીદારોએ વાન પર રાયફલ અને ગ્રેનેડથી હૂમલો કર્યો. તેમાં એક સિક્યુરિટીગાર્ડ મૃત્યુ પામ્યો. સામીની એ જ રાતે ધરપકડ થઈ અને પછીથી એને 22 વર્ષની કેદની સજા થઈ, પરંતુ સારા વર્તન બદલ એને 12 વર્ષ પછી છોડી મૂકવામાં આવ્યો.

“મને ખૂબ ડર લાગ્યો,” સામી કહે છે, “મેં આ પહેલા ક્યારેય કોઈ ગુનો આચર્યો નહોતો.” બનાવ બની ગયા પછી એને ખ્યાલ આવ્યો કે એણે શું કર્યું છે. સામી કહે છે કે, “મને એ જ વિચાર આવતો રહ્યો કે મેં આ શા માટે કર્યું?” જેલમાં જતા એને ખૂબ ડર લાગ્યો. એણે કેદીઓને ઝગડતા અને એકબીજા પર હૂમલાઓ કરતા જોયા. દક્ષિણ આફ્રિકાની જેલો તેમની ભયંકર પરિસ્થિતીઓ અને આંતરિક હિંસા માટે આમેય બદનામ છે. સામીએ જોયું કે જેલમાં તેનું કોઈ નથી અને તેણે પોતે જ પોતાનું ધ્યાન રાખવું પડશે.

તેને તેની આસપાસના લોકોનો ડર લાગતો હતો. પણ તેણે વૉર્ડન અને બીજા કેદીઓ સાથે ખૂબ સારું વર્તન દાખવ્યું અને અંતે તેણે બીજા સેલમાં ટ્રાન્સફર મેળવી. તે પોતાના સાથીઓની સાથે વધુ રહેવા નહોતો માગતો. ત્યાંથી જ પરિવર્તનની શરૂઆત થઈ. “એક વખત એવો આવે છે..”, તે કહે છે, “જ્યારે તમને ખ્યાલ આવે છે કે તમે વધુ સારા બની શકો છો. જેલ એક એવી જગ્યા છે, જ્યાં તમે અઠંગ ગુનેગાર બની શકો તેમ બદલાઈને સજ્જન પણ બની શકો. તમારે નક્કી કરવાનું છે કે તમારે શું બનવું છે.”

સામી પ્રખ્યાત ગાયક એલ્વિસ પ્રિસ્લીનો દીવાનો છે. જેલવાસ દરમ્યાન સામી, ગીટાર, ડ્રમ્સ અને પિયાનો વગાડતા શીખ્યો. તે કહે છે કે તેના કુટુંબે તેને અવારનવાર મળવા આવી ખૂબ સહારો આપ્યો હતો. પરંતુ તે જેલમાં હતો ત્યારે જ તેની પત્ની અને દીકરી એક કાર એક્સીડન્ટમાં મૃત્યુ પામ્યા. તેમની અંતિમ ક્રિયામાં પોતે હાજર નહોતો તેનું તેને હજુ દુઃખ છે.

જેલમાં પણ તેનું જીવન સહેલું નહોતું. તેના સારા વર્તનથી ઉશ્કેરાયેલા કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિએ તેના ખોરાકમાં ઝેર ભેળવ્યું. તેને એક મહીનો હોસ્પિટલમાં રહેવું પડ્યું. બીજી એકવાર અન્ય બે કેદીઓએ તેના પર ધાર કાઢેલા ચમચા વડે હૂમલો કર્યો. જો કે આ બનાવે તેને સમજાવ્યું કે કેટલાક એવા લોકો પણ છે જે તેને પસંદ કરે છે. તે હોસ્પિટલમાં હતો ત્યારે તેને ઈજા પહોંચાડનાર કેદીઓ પર હૂમલાથી ગુસ્સામાં આવેલા અન્ય કેદીઓએ હૂમલો કર્યો હતો. પણ તેણે પોતાનું ધૈર્ય જાળવી રાખ્યું. તેણે પોતાના હાથે કોઈની હત્યા કરી  નહોતી પણ છતાં તેને પોતાના ગુનાનો પસ્તાવો હતો. તે હવે જાણતો હતો કે એણે ખોટું કર્યું હતું. તે પોતાની જાતને બદલવા માગતો હતો.

આખરે, 11 જૂલાઈ 2008ના રોજ તેને છોડી મૂકવામાં આવ્યો. તે પોતાના ઘરે ન જતાં બીજા શહેરમાં નવી શરૂઆત કરવા ગયો. તે આજે બાળકોને જેલ બતાવવા માટે ની ટૂર આયોજીત કરે છે. તે જાણે છે કે તે ગુનેગાર હતો પણ તેને તેનો ભૂતકાળ છૂપાવવામાં રસ નથી. તે કહે છે, “હું બાળકોને મારો અનુભવ જણાવું છું. અને હું તેમને કહું છું કે ગુનાખોરીની શરૂઆત શાળાથી પણ થાય અને તે તમારું જીવન છીનવી લે તેવું બની શકે. હું તેમને સાવધ કરૂં છું કે શાળામાં કોઈ સહપાઠી સાથે દાદાગીરી કરવી કે કોઈની પેન્સીલ ચોરી લેવી એ પણ ગુનો જ છે અને એ તમને જેલ તરફ દોરી જઈ શકે.”

તે ઉમેરે છે, “હું ઈચ્છતો નથી કે બાળકો પોતાનું જીવન ફેંકી દે..”

(બીબીસી ન્યૂઝ પરથી)