Tag Archives: બાળપણ

પતંગની પરિભાષા


ઉત્તરાયણનો દિવસ વીતી ગયો. જો કે ખરેખરા પતંગપ્રેમી મિત્રો તો વાસી ઉત્તરાયણની મોજ માણતા હશે. ઉપરાંત કાલે પણ રવિવારની રજા. એટલે ત્રણ દિવસનો પતંગ મહોત્સવ માણવાનો અનેરો મોકો.

ગઈકાલે અમે પણ મોજ માણી. (ભાવનગરમાં વાસી ઉત્તરાયણનું ખાસ મહત્વ નહિ :() પતંગ તો ખાસ ન ચગાવ્યા પણ ભત્રીજા-ભત્રીજીઓને બૂમો પાડવામાં સાથ પૂરતો આપ્યો. 🙂 પતંગ એવી વસ્તુ છે કે બાળપણમાં પાછા પહોંચાડી દે. મોટી ઉંમરના લોકો પણ કપાયેલો પતંગ જોતાવેંત હાથ અને લાકડીઓ ઉંચા કરે. કાલે અગાશીમાં પતંગો જોતાં જોતાં બાળપણમાં જે પતંગો માટેની જૂદી જૂદી શબ્દાવલી વાપરતા એ યાદ આવતી હતી. મારાં પત્નીએ નાનપણમાં પતંગ ઓછા ચગાવ્યા છે અને આમ પણ એ ભાવનગરના નહિ એટલે એને એકપણ શબ્દ સમજાય નહિ એટલે હું એને સમજાવતો હતો. આમ પણ એ શબ્દો બાળકોએ જ રચેલા હોય એટલે ઘણા અલગ અને ક્યારેક વિચિત્ર પણ લાગે.

અમારા વખતે પતંગની આટલી બધી ડીઝાઈન્સ જો કે નહોતી. અને જે હતી એમાંની ઘણી હું ભૂલી ગયો છું. પણ નામ આવા હતા, પટ્ટો, પટ્ટી (મોટા પટ્ટાવાળો પતંગ એ પટ્ટો અને નાના સાંકડા પટ્ટા એટલે પટ્ટી), રોકેટ (ઉભો પટ્ટો), હાંડી (ઉપર અને નીચે બે અલગ ભાગવાળો), ગરીયો (ત્રણ ભાગ), ચોકડી અથવા ચોકઠું (ચાર ચોરસ), સોગઠી (સોગઠાબાજી જેવા ખાના), ચાંદરાજ (ચાંદો ધરાવતો રાજા). તારાવાળો પતંગ એ સ્વાભાવિક રીતે જ “સ્ટાર.” ઉપરાંત ઘણી ડીઝાઈન્સ માત્ર ડીઝાઈન તરીકે ઓળખાતી. પતંગના ભાગોમાં ઢઢ્ઢો (ઉભી સળી), કમાન, ફૂમકી અને નીચેનો ત્રિકોણ ભાગ એટલે ડૂંભો. આ ડૂંભો શબ્દ ફાટેલા પતંગમાંથી ગોળ કાગળના ટૂકડા કાપી પથ્થર વડે આકાશમાં ઉડાવતા એ ટૂકડા માટે પણ વાપરતા. પતંગને જે દોરી બાંધીએ તે (કન્ના) એટલે કાનેતરા, જ્યારે ઉડતા પતંગનું કાનેતરું તૂટી જાય તો એને કાનેતરું “બોતરાઈ ગયું” કહેવાય. પતંગ એકબાજુ નમતો હોય અને સંતુલન માટે કમાન પર જે દોરીનું વજન બાંધીએ તે કન્ની. (જે માણસ પણ વંકાઈને ચાલતો હોય કે એક બાજુ નમેલો રહેતો હોય તેને ખીજવવા કન્ની કહેતા. :)) દોરી ઘસાવવી એટલે અમારી ભાષામાં દોરી “પવરાવવી” અથવા “રીલ પવરાવવું”. જો કે માંજો એટલે તો માંજો જ.

અત્યારે ત્રણ થી માંડીને છ-સાત રૂપિયામાં મળતા પતંગોની ખાસ કિંમત નથી. ફાટે એટલે તરત બીજો પતંગ લઈ લેવાય. પણ અમારા વખતમાં પચીસ કે પચાસ પૈસાનો પતંગ પણ બેશકિંમતી હતો. ફાટે તો સાંધી જ લેવો પડે. અને એ સાંધા માટે ગુંદરપટ્ટીનો વૈભવ તો દુર્લભ. એટલે બીજા (સાવ ફાટી ગયેલા) પતંગના કાગળને ભાત વડે ચોંટાડીને પતંગ સાંધવાનો. ભાત ન હોય, તો લોટમાં પાણી ઉમેરીને બનાવેલી “લહી” પણ ચાલે. એ ઉપરાંત પતંગના ઓપરેશન પણ થાય. જો પતંગ ઉડતો ન હોય કે ઉડતા ઉડતા અચાનક નીચે ઢળી પડતો હોય (અત્યારે એને શું કહેવાય છે ખબર નહિ) તો એને “છાપર ખાધી” કહેવાય. વારંવાર છાપર ખાતા પતંગનો ઢઢ્ઢો મરડવો પડે (સળી વાળવી પડે.) આમ મરડતા ક્યારેક વધુ જોર થઈ જાય તો ઢઢ્ઢો બટકી જાય. એવા વખતે ઓપરેશન થાય. ઢઢ્ઢાને સમાંતર બીજી સળીનો ટૂકડો મૂકી તેને દોરીથી બાંધી લેવાય. પતંગ પાછો ઉડવા તૈયાર.

ઉડતો પતંગ જ્યારે એકબાજુ નમ્યા કરતો હોય ત્યારે કન્ની બાંધવાની. જો કે કેટલાક લોટણીયા તો એ પછી પણ લોટ્યા જ કરે. ક્યારેક એને સીધા રાખવા પૂંછડું બાંધતા, જો કે એ લોટણીયા પતંગ બીજાના કપાયેલા પતંગને લપટાવવા (એને “લેપટી કરી” કહેવાય) કામ લાગે. જો પતંગ એકદમ સ્થિર રહેતો હોય, તો એને “સ્થિરીયો” કહેવાય. જો કે બોલાય “ઈસ્તીરીયો”. (ઘણાં તો “ઈસ્ટીરીયો” કહેતા) આવો સ્થિરીયો પતંગ ઉતારીને સાચવી રાખવાનો. રાતે “ગબારો” ચડાવવા (તુક્કલ ઉડાવવા) કામ લાગે.

પતંગ લૂટનારાઓ (લૂંટણીયાઓ) જે “ડીવાઈસ” વાપરે તે “ઝરડું.” ઉચ્ચાર થાય “જઈડું”. કેટલાક મિત્રો લંગરીયા પણ વાપરે. (એને લંગસીયું કહેવાય?) આ લંગરીયાના પણ પેચ લેવાતા. સામસામા બે જણ લંગરીયા ભેરવે અને ખેંચી જૂએ. ઉપરાંત કોની દોરી વધુ મજબૂત છે તે જોવા “ઘીચીપીચી” અથવા “ઘીસીપીસી” કરવામાં આવે. નાના દોરીના ટૂકડા સામસામે ઘસી જોવાના. લંગરીયા અને ઘીચીપીચીમાં છેતરપીંડી કરવા કેટલાક મિત્રો મીણીયા દોરા લઈ તેને બદામથી ગુલાબી કે પાંદડાથી લીલા રંગીને વાપરતા. (એ થઈ “ગશ” એટલે કે અંચાઈ) લંગરીયાનો એક ઉપયોગ ઉડતા પતંગને તોડી લેવાનો પણ ખરો. અને પતંગ વધુ ઉંચે હોય તો “બેતડા” વાપરવાના. બેતડા એટલે નાની (૩-૪ ફૂટની) દોરીના બન્ને છેડે પથ્થર બાંધેલા. તેને ઉડી રહેલા પતંગ પર છુટ્ટા ફેંકીને એ પતંગની છુટ્ટી કરાય. ઉપરાંત કોઈનો પતંગ કપાય અને દોરી દેખાય તો એ “છેડી પકડવાની”. જો કે આ બધા ખેલ કરવાથી પથ્થરોનો અને ગાળોનો વરસાદ વરસે ખરો. સમયસર સંતાઈ ન જાઓ તો “બાધણ લાગે” એટલે કે ઝગડો થાય.

મોટા થઈ ગયા પછી બાળપણ વધારે વહાલું લાગે છે. આ બધું યાદ આવે અને સાથે યાદ આવે ઉત્તરાયણ (ઉતરાણ)ની આગલી રાત્રે કાનેતરી બાંધવા બધા મિત્રો શેરીના ચોકમાં ભેગા થતા. તાપણું સળગાવતા અને એમાં બટેટા શેકતા.

શી એ બળેલા બટેટાની મીઠાશ!

ગોફણ, ઠળીયા, વૈદ્ય અને ઈલાજ


આજે મૂકવા લાયક ખાસ કંઈ છે નહિ. સારા અને શાત્ઝી બન્ને મજામાં છે. એ મનુષ્યો નથી એટલે મનુષ્યોની ઈર્ષાની એમને અસર થતી નથી. કાલે હું ક્યાંય બહાર ખાસ ગયો નથી એટલે એકપણ ફોટોગ્રાફ પણ લઈ શકાયો નથી. (સાંભળ્યું છે કે કેટલાક દરિદ્રોને પોતાની પાસે સારા કેમેરા,મોબાઈલ કે સારા ફોટા પાડવાની આવડત ન હોવાનો અફ્સોસ છે, પણ હશે, જોડકણાં જોડી જાણો એટલે ઘણું. થોડા લોકો તો તમને કવિ કહેશે જ. 🙂 અને એ ન સૂઝે ત્યારે ભગવાનને ભાંડવાનો અને બીજાઓ ઉપર પથરા ફેંકવાનો “ધંધો” તો છે જ.!)

ઠળીયાનો "સ્ત્રોત" - બોર

અમે નાના હતા ત્યારે સ્કુલમાં (શ્રી દક્ષિણામૂર્તિ કુમાર મંદિર) રિસેસમાં ચણીબોર લઈને ખાતા. (એ બોર વેચવાવાળા ભાઈ “બોરીવલી” તરીકે પ્રખ્યાત હતા.) આઠ આનામાં ખોબો ભરીને બોર મળતા. બોર ખાવામાં તો ખાસ કંઈ સ્વાદિષ્ટ ન હોય, પણ એના ઠળીયાઓનો ઉપયોગ કરવા જ ઘણા મિત્રો(?!) એ ખરીદતા. ઉપયોગ એ કે ક્લાસમાં બીજાઓને ઠળીયા મારી શકાય.

"તોફાની બાળકો"નું રમકડું - ગોફણ

ઘણાં ઉત્સાહી જનો તો એ માટે ઘરશાળામાં જઈને ત્યાંની કેન્ટિનમાંથી ગોફણ ખરીદતા. એ નાનકડી ગોફણ પણ મફત જેવા ભાવમાં મળતી (જેમ વર્ડપ્રેસમાં બ્લોગ મફત મળે છે તેમ) પછી ચાલુ ક્લાસે કોઈ સીધો વિદ્યાર્થી પોતાનું કાર્ય કરતો હોય તેને ઠળીયા મારતા. પાછા કહે એમ કે અમે (“હું” નહિ, “અમે”)તો ડાહ્યા, સીધાસાદા છીએ. સહુને હસાવીએ, કોઈને મારીએ નહિ. પણ આ તો હાથમાં બહુ ચળ આવે છે એટલે સિદ્ધાંતનો ભંગ કર્યા સિવાય મારામારી કરી શકાય એટલે ગોફણ ખરીદી આવ્યા. એક અમારાથી મોટો વિદ્યાર્થી(?) તો મારા મોટાભાઈને મારવા જાય ને ન પહોંચી શકાય એટલે ખીજ ઉતારવા મને ઠળીયા મારતો. 🙂 જો કે એ ગોફણના ઘા ખાસ વાગે નહિ. (આખરે એ ઠળીયાનું વજન અને જોર કેટલું?)

અરે હા, પોસ્ટ માટેનો વિષય યાદ આવ્યો. ગઈકાલે એક પ્રખ્યાત વૈદ્યને મળવાનું થયું. એટલે વાતવાતમાં અમૂક રોગલક્ષણોની વાત થઈ. વાંચો અમારો નાનકડો સંવાદ.

હું : નમસ્તે વૈદ્યજી.

વૈ.: નમસ્તે. તબિયત કેમ છે?

હું : હું તો મજામાં છું, પણ અમારા એક કાકાને તકલીફ લાગે છે.

વૈ.: તારા કાકા છે, એમ?

હું : ના, મારા કાકા તો નથી, પણ એમને બધા કાકા કહે એ એમને ગમે છે.

વૈ.: એમ? શું તકલીફ છે?

હું : મોટી ઉંમર હોવા છતાં નાના બાળકો જેવું વર્તન કરે છે. વાતવાતમાં “મારું રમકડું લઈ લીધું” કરીને રડે છે, “ઉમર પચપનકી, દિમાગ બચપનકા” જેવી દશા છે. (જો કે અમૂક ખાસ બાબતોમાં “યુવાન” છે.) માણસોની તો ઠીક, કૂતરા-બિલાડાંની પણ ઈર્ષા કરે છે. (કદાચ એમને એમ લાગતું હશે કે પ્રાણીઓનીય સંભાળ લેવાય છે, પણ ઘડપણમાં અમારું કોણ?) આકાશમાં ઉંચા ઉંચા ઉડતા પતંગને જોઈને રડે છે અને જૂની પસ્તી લઈ આવી ને કહે છે કે મને પણ આ કાગળીયા ઉંચા ઉંચા લઈ જવા છે, વગેરે. વારંવાર અમે બાળકો એમને વડીલ ગણીને માનથી બોલાવતા રહીએ તો પણ એમને માન ગુમાવવું જ હોય છે. હવે અમે શું કરીએ?

વૈ.: ઓહ! એમાં ખાસ કંઈ ચિંતા કરવા જેવું નથી. આ એક સામાન્ય રોગ છે, જે ઘણાબધા લોકોને અમૂક ઋતુમાં થઈ આવતો હોય છે. અને આ રોગનો ઈલાજ પણ આયુર્વેદમાં આપેલો જ છે. અરે તું તો ઈન્ટરનેટ પરથી ઘણું શોધી લાવે છે. તો આ રોગનો ઈલાજ પણ શોધી લીધો હોત તો?

હું : પણ મને ડર લાગતો હતો કે રોગ જાણ્યા વગર ઈલાજ કરવામાં કાકાને કંઈક આડી અસર થાય તો?

વૈ.: ઠીક, ઠીક. તો લે આ લિંક આપું છું. (એ આધુનિક વૈદ્ય ખરાને?) એ ક્લિક કરજે. એક બ્લોગ ઉપરથી જ આ રોગની માહિતી અને તેનો ઈલાજ મળી જશે.

ઈલાજની લિંક આ રહી

હું : આપનો આભાર વૈદ્યજી.

હવે જોવાનું એ કે ઈલાજ કેટલો કારગત નિવડે છે. જો કે દર્દી પોતે તો માંદો છે એમ જ ન સ્વિકારે અને ઈલાજ કરવા તૈયાર જ ન થાય એ મુશ્કેલી પણ ખરી જ.!

છુંદણું

સૌરાષ્ટ્રની પાઘડીઓ વખણાય છે. મેળાઓમાં જાતજાતના રંગો અને ભાતની પાઘડીઓ મળતી હોય છે. ગમે તો પહેરી જ લેવી. એમાં તો માપનું યે મહત્વ નથી. ગમે તેને બંધ બેસે. 🙂 એનાથી જીવન તો રંગીન લાગશે જ, ઉપરાંત તાપથી પણ રક્ષણ મળશે.

મોટા જ્યારે હતા નાના..


કોણ કહે છે કે પુત્રના લક્ષણ પારણામાંથી? પ્રખ્યાત માણસો પણ જ્યારે નાના હતા ત્યારે તેમનામાં કેવા લક્ષણ દેખાતા હતા? આપણા દેશની વિભૂતિઓના બાળપણ વિષે અનેક વાતો જાણવા મળે છે..થોડા વિદેશી મહાનુભાવો વિષે વાંચો…

  • ઈ.સ. ૧૮૯૮માં મ્યૂનિક ટેક્નીકલ ઈન્સ્ટીટ્યુટમાં દાખલ થવા એક વિદ્યાર્થીએ

    આઈન્સ્ટાઈન બાળપણમાં તેની બહેન માયા (Maja) સાથે

    અરજી કરી. ઈન્સ્ટીટ્યુટે એ નકારી કાઢી. કારણ? તેમના મત મુજબ અરજદારમાં “ટેક્નીકલ ઈન્સ્ટીટ્યુટના સ્ટુડન્ટ બનવાની એકપણ લાયકાત નહોતી.”
    એ અરજદારનું નામ? આલ્બર્ટ આઈનસ્ટાઈન.

  • વિખ્યાત ચિત્રકાર પાબ્લો પિકાસો સફળ થયો તે એના સ્કુલ ટીચર્સને કદાચ માનવામાં નહિ આવે. પિકાસોએ દસ વર્ષની ઉંમરે શાળા છોડી. કારણ? તે આલ્ફાબેટના અક્ષરો યાદ નહોતો રાખી શક્તો.
    (પિકાસોની માતાએ એકવાર કહ્યું હતું કે તે બોલતા શીખ્યો તે પહેલા ચિત્ર દોરતા શીખ્યો હતો. કહેવાય છે કે તે જે પહેલા શબ્દો બોલ્યો હતો તે હતા, “પીઝ, પીઝ” એટલે કે, “લેપિઝ” (પેન્સીલ માટેનો સ્પેનીશ શબ્દ.)
  • પ્રખ્યાત અમેરિકન કેસીનો માલિક અને રિયલ એસ્ટેટ માંધાતા ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે નાનપણમાં એના મ્યૂઝિક ટીચરને ગુસ્સાથી માર્યું હતું. કારણ? ટ્રમ્પ કહે છે, “મને નહોતું લાગતું કે એને સંગીતની કશી ગતાગમ હોય!”
  • પ્રખ્યાત અમેરિકન દૈનિક “કેન્સાસ સીટી સ્ટાર”માં ચિત્રકાર તરીકે જોડાવા એક

    વૉલ્ટ ડીઝની

    વાર એક છોકરડાએ અરજી કરી. તેને નોકરી ન મળી. પછી તેણે “ઓફીસબોય” તરીકે જોડાવા અરજી કરી – નોકરી ન મળી. ત્યાર બાદ તેની ટ્રક ડ્રાઈવરની જગ્યા માટેની અરજી પણ નકારી કાઢવામાં આવી.
    એ છોકરડો મોટો થયો અને મૃત્યુ પણ પામ્યો તે પછી એક રીતે તેણે બદલો લીધો. તેની કંપનીએ “કેન્સાસ સીટી સ્ટાર” ખરીદી લીધું. કંપની – વૉલ્ટ ડીઝની કૉર્પોરેશન અને છોકરડો – તમે સમજી ગયા તેમ, વૉલ્ટ ડીઝની.

  • પ્રખ્યાત ફીલ્મમેકર સ્ટીવન સ્પીલબર્ગે તેની ડીગ્રી કેલીફોર્નીઆ સ્ટેટ યુનિવર્સીટીમાંથી મેળવી. વધુ પ્રખ્યાત સિનેમા સ્કુલ જો કે યુ સી એ સ્કુલ ઓફ સિનેમેટીક આર્ટ્સ છે. તો સ્પિલબર્ગ ત્યાં શા માટે ન ગયા?
    જવાબ – તેમણે ત્યાં એડમીશન માટે એપ્લિકેશન કરી હતી પણ તેમને એડમીશન નહોતું મળ્યું, બે વાર!
  • ઈ.સ.૧૮૮૦માં, ઈંગ્લેન્ડના હેરોમાં એક છોકરાને ઘરે ભણાવતા સાહેબે તેના

    વીન્સ્ટન ચર્ચીલ

    વિષે લખ્યું : “તે ભૂલકણો, બેદરકાર અને દરેક રીતે અનિયમીત છે..જો તે તેની આ ગંદી આદતો સુધારશે નહિ તો તે શાળામાં ક્યારેય ભણી નહિ શકે.”
    એ છોકરો છઠ્ઠા ધોરણમાં નાપાસ થયો અને સેન્ડહર્સ્ટ મીલીટરી સ્કુલની પ્રવેશ પરીક્ષામાં પણ બે વાર નાપાસ થયો.
    છોકરાનું નામ? વિન્સ્ટન ચર્ચીલ !

  • વિખ્યાત અંગ્રેજ રોક સ્ટાર, વીલીયમ માઈકલ આલ્બર્ટ બ્રોડ (જાણીતું નામ – “Billy Idol”) ને બોય સ્કાઉટ ટૂકડીમાંથી એક છોકરીને ચૂંબન કરવા બદલ કાઢી મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેની ઉંમર ત્યારે હતી – ૧૦ વર્ષ.
  • પ્રખ્યાત લશ્કરી ઓફીસર (જનરલ) વેલીંગ્ટનની શાળાકીય કારકિર્દી નબળી હતી. તેની અતિ મંદ પ્રગતિથી કંટાળીને તેની માતાએ તેને લશ્કરી કારકિર્દી અપનાવવા ફરજ પાડી હતી. તેની માતાના શબ્દોમાં, “તે દારુગોળાનો ખોરાક બનવાને લાયક હતો.”
    પાછળથી કદાચ તેની માતાનો અભિપ્રાય બદલાયો હશે, જ્યારે જનરલ વેલીંગ્ટને વૉટરલૂના યુદ્ધમાં નેપોલિયનને હરાવ્યો.
  • પ્રખ્યાત અભિનેતા ટોમ ક્રૂઝ (મીશન ઈમ્પોસીબલ વાળો)એ એકવાર સ્વિકાર્યું હતું કે તે વાંચન શીખવામાં ખૂબ મુશ્કેલી અનુભવતો હતો, અને તે માંડ માંડ ખાસ પદ્ધતિઓ વડે વાંચતા શીખ્યો ત્યારે તે ફિલ્મ “ટોપગન”માં કામ કરી ચૂક્યો હતો અને તેની ઉંમર હતી ૨૪ વર્ષ.
  • “ટાઈટેનીક”નો હિરો, લીયોનાર્ડો ડીકેપ્રીઓ, ભણવામાં ઠોઠ હતો. તે તેના સહાધ્યાયીઓની નોટ્સમાંથી ઉતારા કરતો અને તેના મિત્રો તેને લીયોનાર્ડો રિટાર્ડો (માનસિક પછાત) તરીકે ઓળખતા.
  • અમેરિકન પ્રમુખ રહી ચૂકેલા જ્યોર્જ બુશ (જૂનીયર)ની બાળપણની મનપસંદ પ્રવૃત્તિ? (તેમના બાળપણના મિત્રોના જણાવ્યા મુજબ) દેડકાઓને ફટાકડાથી ડરાવવા.
  • રેમ્બો તરીકે જાણીતા કલાકાર સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોનને તેના અભ્યાસકાળના ૧૧ વર્ષ દરમ્યાન ૧૪ શાળાઓમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો હતો.

(નોંધ – ઉપરની દરેક માહિતી જૂદી જૂદી વેબસાઈટ્સ પરથી મળેલી છે. તેની ખરાઈ અંગે હું કોઈપણ પ્રકારની ખાતરી આપી શક્તો નથી. પણ દરેક વિગતો એક કરતા વધુ સાઈટ પર જૂદી જદી રીતે ચકાસીને જ મૂકી છે.)