વીજળી ઉત્પન્ન કરતી માછલી – વિદ્યુત વામ

આ વીડીયો જૂઓ.

તેમાં જાપાન ના એક એક્વેરીયમનું ક્રીસમસ ટ્રી દેખાય છે. તેની વિશેષતા વીડીયોમાં જ દેખાઈ આવે છે. આ ટ્રી ઉપરની સજાવટની લાઈટો માટેની વીજળી એક વિદ્યુત વામ માછલી ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે જ્યારે એ માછલી હલનચલન કરે છે ત્યારે વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેની પેટીના પાણીમાં જ ગોઠવેલી બે એલ્યુમિનીયમની પ્લેટ્સ, જે ઈલેકટ્રોડ તરીકે કાર્ય કરે છે તેના દ્વારા એ વીજળી એકત્ર કરી તેના દ્વારા આ લાઈટો ચલાવવામાં આવે છે.

વિદ્યુત વામ (Electric Eel)

દક્ષિણ અમેરિકાના નદીનાળામાં (ખાસ કરીને એમેઝોનમાં) વસતી, દેખાવમાં સાપ જેવી લાગતી મીઠા પાણીની આ માછલી ખરેખર તો કેટફીશની નજીકના વર્ગમાં આવે છે. તેનું અંગ્રેજી નામ છે ઈલેકટ્રીક ઈલ. આ નામ તેને તેની વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિને લીધે મળ્યું છે. આ માછલી શિકાર કરવા અને શિકારીથી બચવા વીજળીનો ઉપયોગ કરે છે. તેના શરીરમાં જ ઈલેક્ટ્રોસાઈટ્સ કહેવાતા નાના નાના બેટરીના સેલ જેવા કોષો વીજળી નો સંગ્રહ કરે છે અને શિકાર કરતી વખતે અથવા શિકારીનો ભય હોય ત્યારે આ બધા કોષઓ એકસાથે ડીસ્ચાર્જ થાય છે. આથી ૬૦૦ વોલ્ટ જેટલી વીજળીનો આંચકો એ આપી શકે છે.

વિદ્યુત વામ બે થી અઢી મીટરની લંબાઈ ધરાવે છે અને લગભગ ૨૦ કિગ્રા જેટલા વજનની હોય છે. વામ ઉપરથી લીલાશ પડતા ગ્રે અને પેટના ભાગે પીળાશપડતા રંગની હોય છે. તે નળાકાર શરીર અને ચપટું માથું ધરાવે છે. તેના શરીરનો ૮૦ ટકા હિસ્સો તેના વિદ્યુત-અવયવોનો બનેલો હોય છે. અગાઉ જણાવ્યું તેમ આ ભાગોમાં નાના નાના વિદ્યુતકોષો(લગભગ ૫૦૦૦ થી ૬૦૦૦ જેટલા) ક્રમમાં ગોઠવાયેલા હોય છે, જે વીજળીનો સંગ્રહ કરી જાણે છે. જ્યારે શિકાર કરવાનો હોય કે ભય જેવું લાગે ત્યારે વામનું મગજ તેના ચેતાતંત્ર દ્વારા આ કોષોને સંદેશ મોકલે છે જેથી આ બધા કોષો એકસામટી વીજળી મુક્ત કરે છે. આથી લગભગ ૫૦૦ થી ૬૦૦ વૉલ્ટ વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે. કોષોની થપ્પીના (એટલે કે તેના શરીરના) બન્ને છેડા વચ્ચે વોલ્ટેજનો મોટો તફાવત ઉત્પન્ન કરીને વામ લગભગ ૧ એમ્પિયર જેટલો વીજળીનો પ્રવાહ રચે છે. (પુખ્ત વયના માનવ માટે માત્ર ૦.૭૫ એમ્પિયરનો પ્રવાહ જીવલેણ નીવડી શકે.) તેની આંખ નબળી હોય છે. આથી વામ બે જાતના વિદ્યુતપ્રવાહ ઉત્પન્ન કરે છે. લો વૉલ્ટેજ વડે રડાર જેવું કામ લઈ તે શિકારને શોધે છે અને જ્યારે શિકારનું સ્થાન પીન-પોઈંટ થાય ત્યારે તે હાઈ વોલ્ટેજ વીજળીનો આંચકો આપી શિકારને જડ બનાવી દે છે. એકવાર ડીસ્ચાર્જ થઈ ગયા પછી વામની “બેટરી” ચાર્જ થવામાં અમૂક સમય લાગે છે, આથી વામને પકડનારા પહેલા તેને ખીજવીને વારંવાર વીજળી ડીસ્ચાર્જ કરવા ફરજ પાડે છે અને પછી તેને પકડી લે છે. વામ પાણીમાંથી સીધો ઓક્સીજન ગ્રહણ નથી કરી શક્તી, આથી તેણે શ્વાસ લેવા વારંવાર પાણીની સપાટી પર આવવું પડે છે. આ જ કારણે તે પાણીની બહાર પણ મરી નથી જતી.

વિદ્યુત વામના આંચકાથી માણસો મોટાભાગે સીધા મરી જાય તેવું બનતું નથી, પણ વારંવારના આંચકાથી હ્રદય અટકી જવાના કે પછી શરીરને પક્ષાઘાત લાગુ પડવાના લીધે હલનચલન અટકી જતા પાણીમાં ડૂબી જવાના કિસ્સા બનેલા છે. જો કે આવા કિસ્સા ભાગ્યે જ બને છે. આમે ય, માણસોને પ્રાણીઓનું જોખમ હોય તેના કરતા પ્રાણીસૃષ્ટિને જ માણસ નામના પ્રાણીનુંજોખમ વધારે નથી?

Advertisements

3 responses to “વીજળી ઉત્પન્ન કરતી માછલી – વિદ્યુત વામ

  1. ખુબ સરસ માહિતિ.
    ડીસ્કવરી ચેનલ આ વિધુતવાળી માછલી વિશે ઉપર છેલ્લી માહિતિ જોયેલી છે.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s